1. BÖLÜM: İMAN VE İTİKAD
1.1. İmanın Tanımı
İman, sözlükte “güvenmek, tasdik etmek” anlamına gelir. Fıkıh literatüründe iman; kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve organlarla ameli ifade eden bir inanç sistemidir.
Kur’an-ı Kerîm’de:
“Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzura kavuşur.”
(Ra’d, 13/28)
Resûlullah (s.a.v.) buyurmuştur:
“İman, kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve organlarla amel etmektir.”
(Beyhakî, Şuabu’l-İman, I, 38)
İman, sadece Allah’ı tanımak değil, onun emir ve yasaklarını kabul etmek ve hayatına taşımaktır.
1.2. İman Esasları (Altı Şart)
Ehl-i sünnet inancına göre iman altı temel esas üzerine kuruludur (kelime-i şehadet ve âmentü):
1.2.1. Allah’a İman
Allah’ın birliği (tevhid) ve eşsizliğine inanmak iman esasının temelidir.
Kur’an:
“Sizin ilahınız bir tek ilâhtır. Ondan başka ilâh yoktur.”
(Bakara, 2/163)
Kaynaklar: İmam Mâtürîdî, Kitâbu’t-Tevhîd; İmam Eş’arî, el-İbâne
1.2.2. Meleklere İman
Melekler Allah’ın nurdan yarattığı varlıklardır, günah işlemezler ve sadece Allah’ın emirlerini yerine getirirler.
Kur’an:
“Melekler ve Ruh (Cebrail) Rablerinin izniyle her iş için inerler.”
(Kadir, 97/4)
Hadis:
“Meleklere inanan iman etmiş olur.”
(Sahih-i Müslim, İman, 1)
1.2.3. Kitaplara İman
Allah peygamberlerine vahiy göndermiştir. Kur’an bunların sonuncusudur ve korunmuştur.
Kur’an:
“Biz Kur’an’ı indirdik, muhakkak ki onu biz koruyacağız.”
(Hicr, 15/9)
Kitaplara iman, sadece Kur’an’ı değil, Tevrat, Zebur ve İncil’in Allah katından geldiğine inanmayı kapsar.
1.2.4. Peygamberlere İman
Peygamberler, Allah’ın insanlara doğru yolu göstermek için seçtiği elçilerdir. Hz. Muhammed (s.a.v.), son peygamberdir.
Kur’an:
“Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o Allah’ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur.”
(Ahzab, 33/40)
1.2.5. Ahirete İman
Dünya geçicidir; insanlar öldükten sonra diriltilecek, hesap verecek ve cennet veya cehennemle karşılık görecektir.
Kur’an:
“Kim zerre kadar hayır işlerse onu görür; kim de zerre kadar şer işlerse onu görür.”
(Zilzal, 99/7-8)
1.2.6. Kadere İman
Her şey Allah’ın bilgisi ve kudreti dahilindedir. İnsan iradesiyle seçim yapar ve sorumludur.
Hadis:
“Allah, kalemlere yazmalarını emretti. Onlar kıyamete kadar olacak her şeyi yazdılar.”
(Tirmizî, Kader, 17)
1.3. İmanın Dereceleri
İtikadî iman: Kalpte tasdik
İkrarî iman: Dil ile ikrar
Amelî iman: Organlarla ibadet ve iyi amellerle gösterim
1.4. İman ile İlgili Sorumluluklar
Sahih bilgiye dayanmak
İtikadi sapmalardan kaçınmak
İmanın gerektirdiği ahlak ve ibadetleri yerine getirmek
2.3. ZEKÂT
2.3.1. Zekâtın Tanımı
Zekât, sözlükte “temizlik, artış” anlamına gelir. Fıkıh terimiyle:
Belirli mal ve kazançların belli bir kısmını, Allah rızası için ihtiyaç sahiplerine vermektir.
Zekât, hem malın hem de kalbin temizlenmesini sağlar.
Kur’an-ı Kerîm:
“Mallarınızda zekât verin ki temizlenip arınırsınız.”
(Tevbe, 9/103)
Resûlullah (s.a.v.):
“İmanın en güzeli, malından Allah yolunda vermektir.”
(Buhârî, Zekât, 1)
2.3.2. Zekâtın Farziyeti
Zekât, malı belli bir miktarı aşan ve üzerinden bir yıl (hawl) geçen müminlere farzdır.
Farz olan mallar: altın, gümüş, ticaret malı, tarım ürünleri, hayvanlar.
Hadis:
“Allah, zekâtı emretti ve onu vermeyenlere azap verecektir.”
(Müslim, Zekât, 20)
2.3.3. Zekâta Tabi Mallar
Altın ve Gümüş
Nisabı: 85 gr altın / 595 gr gümüş
Verilecek oran: %2,5
Ticaret Malları
Satılmak üzere elde bulundurulan mallar
Nisap ve oran aynı (yıllık üzerinden %2,5)
Tarım Ürünleri
Kurak veya sulak koşula göre nisap: 653 kg
Sulak ürünler: %10, kurak ürünler: %5
Hayvanlar
Deve, sığır, koyun
Nisap ve oranı fıkıh kitaplarında ayrıntılı belirtilmiştir
Diğer Mallar
Faizli kazançlar, değerli eşyalar, altın/gümüş takılar (fıkıh kitaplarında tartışılmıştır)
2.3.4. Zekâtı Kimlere Vermeli?
Fakirler ve miskinler
Borçlular
Allah yolunda olanlar
Yolcular (safarî)
Amil (zekât toplayan görevli)
Yeni Müslümanlar ve gönüllü yardım
Kur’an:
“Zekât, sadaka olarak fakirlere, yoksullara, amillere, kalpleri İslam’a ısındırmak için verilenlere, kölelere, borçlulara ve Allah yolunda harcayanlara ve yolculara verilir.”
(Tevbe, 9/60)
2.3.5. Zekâtın Hikmeti
Malı temizler, bereket getirir
Toplumsal dengeyi sağlar
Kişiyi cimrilikten korur
Fakirleri ve toplumun dezavantajlı kesimlerini destekler
2.3.6. Zekâtın Hükümleri
Nisap ve hawl şartı gerçekleşmeden zekât farz olmaz
Zekât sadece malın %2,5’i oranında verilir
Zekât vermemek günah ve sorumluluk doğurur
2.4. HAC VE UMRE
2.4.1. Hac Nedir?
Hac, İslam’ın beş şartından biridir ve şartları yerine getiren her Müslüman’a, mali ve fiziki olarak gücü yetiyorsa ömründe bir kez farzdır.
Kur’an:
“İnsanlar için haccı (ziyareti) kolaylaştırdık; herkesin Allah yolunda hac ve umreyi yerine getirmesi farzdır.”
(Âl-i İmrân, 3/97)
Hadis:
“Kim Allah rızası için hac yaparsa, dönünce artık geçmiş günahlarından arınmış olur.”
(Buhârî, Hac, 3)
2.4.2. Haccın Şartları
İslam: Müslüman olmak
Akıl: Akıl sahibi olmak
Bâliğ olmak: Ergenlik çağına gelmiş olmak
Mâlî güç: Hac için gerekli masrafları karşılayabilecek durumda olmak
Fiziksel güç: Seyahat ve ibadeti yerine getirecek bedensel kapasiteye sahip olmak
2.4.3. Hacın Menâsiki (İbadet Adımları)
İhram
Beyaz elbise giyilmesi ve hac niyeti ile girilir
Yasaklar: Cinsel ilişki, kötü söz, avlanmak, saç ve tırnak kesmek
Tavaf-ı Kâbe
Kâbe etrafında yedi kez dönmek
Namaz ve dua ile süslenir
Sa’y-i Safa ve Merve
Safa ve Merve tepeleri arasında yedi kez yürümek
Arafat Vakfesi
9 Zilhicce’de Arafat’ta durmak, dua etmek
Haccın en önemli rüknü
Muzdelife ve Mina
Akşam vakti Muzdelife’de vakfetmek
Mina’da taş atma (Cemre)
Kurban Kesimi
Hac sırasında kurban kesmek vaciptir (zorunlu değil, şükür ifadesi)
Tıraş veya Saç Kesimi
Hac tamamlandığında saç veya tırnak kesilir
Tavaf-ı Vedâ
Hac sonunda Kâbe etrafında vedâ tavafı yapmak
2.4.4. Umre
Umre, hac gibi farz değil sünnet-i müekked bir ibadettir
İhram, tavaf, sa’y ve tıraş/saç kesimi ile yerine getirilir
Zaman sınırlaması yoktur, yıl boyunca yapılabilir
2.4.5. Hac ve Umrenin Hikmeti
İslam birliğini ve ümmet bilincini güçlendirir
Kulun Allah’a teslimiyetini pekiştirir
Sabır, disiplin ve ibadet bilincini artırır
Sosyal dayanışma ve eşitlik duygusunu geliştirir
3. BÖLÜM: GÜNLÜK HAYAT FIKHI
3.1. Tahâret (Temizlik)
3.1.1. Tanımı
Tahâret, hem bedenin hem de ruhun ibadet için hazırlanmasıdır.
Abdest: Namaz öncesi, belirli organları yıkamak veya mesh etmektir.
Gusül: Büyük temizlik, cünüplük, hayız veya nifas sonrası yapılır.
Teyemmüm: Su bulamayan veya kullanamayanlar için kuru toprakla temizlik.
Kur’an-ı Kerîm:
“Ey iman edenler! Namaz kılmadan önce yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar yıkayın; başınızı meshedin; ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın.”
(Maide, 5/6)
Kaynaklar: Sahih-i Buhari, Kitâbu’l-Vudû; Sahih-i Müslim, Kitâbu’l-Vudû
3.2. Helal ve Haram
3.2.1. Helal Kavramı
Allah tarafından izin verilen her türlü yiyecek, içecek, iş ve mal helaldir.
Helal, insanın hayatını huzurlu ve bereketli kılar.
3.2.2. Haram Kavramı
Allah’ın açıkça yasakladığı yiyecek, içecek, mal, davranış ve ilişkiler haramdır.
Kur’an-ı Kerîm:
“Size lezzetli olan şeyler helal, çirkin olan şeyler haram kılındı.”
(En’am, 6/118-119)
Örnekler:
Haram yiyecek: Domuz, kan, leş
Haram içecek: Alkol, uyuşturucu
Haram iş: Hile, faiz, dolandırıcılık
3.3. Aile Hayatı
3.3.1. Nikâh
İslam’da nikâh, meşru cinsel ilişkiyi sağlayan sözleşmedir.
Şartlar: İki tarafın rızası, mehirin belirlenmesi, iki adil şahit
Kur’an-ı Kerîm:
“Onlara mehirlerini gönül rızasıyla verin.”
(Nisâ, 4/4)
3.3.2. Talâk ve Boşanma
Talâk, İslam’da kadına veya erkeğe tanınmış boşanma hakkıdır.
Kur’an:
“Talâk iki defa, sonra ya tutun ya hayırlı bir şekilde ayrılın.”
(Bakara, 2/229)
3.3.3. Çocuk ve Ebeveyn Hakları
Anne ve babaya iyi davranmak farzdır.
Çocukların bakımı ve terbiyesi, hem fıkıh hem de ahlâk açısından önemlidir.
3.4. Ticaret ve Çalışma Hayatı
3.4.1. Ticaret ve Helal Kazanç
Ticaret helal ve adaletli olmalıdır.
Faizli işlemler (riba) kesinlikle haramdır.
Kur’an-ı Kerîm:
“Faiz yiyenler, Allah’a savaş açmış gibidir.”
(Bakara, 2/279)
3.4.2. İş Ahlakı
Dürüstlük, sözünde durmak, hak hukuk gözetmek vaciptir.
Kur’an:
“Hakkı batıl ile bir tutmayın; ölçü ve tartıda dürüst olun.”
(En’am, 6/152)
3.5. Sosyal Hayat ve İbadet
3.5.1. Komşuluk ve Arkadaşlık
İyi komşuluk ve sosyal ilişkiler, İslam ahlâkının temelidir.
Hadis:
“Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir; onu yalnız bırakmaz, yardım eder.”
(Buhârî, Edeb, 17)
3.5.2. Toplumsal Sorumluluk
Sadaka ve zekât, toplumda denge sağlar.
Yardımlaşma ve iyilik vaciptir.
4. BÖLÜM: AHLAK VE ADAB
4.1. İslam Ahlâkının Temel İlkeleri
Takva: Allah’a karşı sorumluluk bilinci
Doğruluk ve dürüstlük: Sözde ve davranışta samimiyet
Sabır: Zorluk ve sıkıntılara karşı dayanıklılık
Şefkat ve merhamet: İnsan ve hayvanlara karşı sevgi ve şefkat
Kur’an-ı Kerîm:
“Allah’a karşı gelmekten sakının, Allah size güzel olanı emreder, kötülükten men eder.”
(Âl-i İmrân, 3/110)
Hadis:
“En hayırlınız, ahlâkı en güzel olanınızdır.”
(Tirmizî, Birr, 10)
4.2. Aile ve Sosyal Hayatta Ahlâk
Anne-babaya saygı: Farzdır ve cennete götürür. (Nisâ, 4/36)
Eşler arası sevgi ve saygı: “Onlara iyi davranın.” (Nisa, 4/19)
Komşuluk ve toplum: “Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir.” (Buhârî, Edeb, 17)
Çocuk terbiyesi: Adab ve dini eğitim sorumluluktur.
4.3. Ticaret ve İş Ahlâkı
Adil ölçü ve tartı kullanmak farzdır. (En’am, 6/152)
Hile, yalan ve faiz haramdır.
İşçi-işveren hakları korunmalıdır.
Sadakat ve dürüstlük hem dünyevi hem uhrevi kazanç sağlar.
4.4. Dijital Dünya ve Modern Sosyal Ahlâk
Gençler ve yetişkinler için dijital platformlarda ahlâk:
Doğruluk: Sosyal medyada yalan haber, dedikodu ve iftiradan kaçınmak
Mahremiyet ve saygı: Kendi ve başkalarının özel hayatına saygı göstermek
Zaman yönetimi: Faydalı içerik tüketmek ve boş vakitleri değerlendirmek
Dijital ibadet bilinci: Online dini sohbetlerde doğru ve güvenilir kaynak kullanmak
Empati ve nezaket: Tartışmalarda saygılı olmak, hakaret ve saldırganlıktan kaçınmak
Hadis:
“Müslüman, diğer Müslümanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir.”
(Müslim, İman, 48)
→ Bu prensip, sosyal medya ve dijital platformlarda da geçerlidir.
4.5. Günlük Hayatta Adab
Selamlaşmak: “Selamı yayınız.” (Nisâ, 4/86)
Misafire ikram ve saygı
Yeme-içme adabı: Besmele çekmek, aşırıya kaçmamak
Konuşma ve üslup: Doğru, nazik ve faydalı olmak
5. BÖLÜM: GÜNCEL MESELELER VE MODERN FIKIH KONULARI
5.1. Faizsiz Finans ve Katılım Bankacılığı
Faiz (Riba) haramdır; Kur’an’da:
“Faiz yiyenler, Allah’a savaş açmış gibidir.”
(Bakara, 2/279)
Katılım bankacılığı ve faizsiz finans, İslami ticaret ve yatırım prensiplerine uygun şekilde işletilir:
Kar ve zarar ortaklığı (Mudaraba, Musharaka)
Kira sertifikaları (Sukuk)
Helal ürün ve hizmet yatırımları
Kaynaklar: Fıkıh eserleri, Diyanet İşleri Başkanlığı faizsiz finans rehberleri
5.2. Teknoloji ve İbadet
Online hutbe ve dersler: Dini bilgiye erişimi artırır, ibadetin kolaylaştırılmasına katkı sağlar.
Zekât ve sadaka online: Güvenilir platformlar üzerinden verilebilir.
Kur’an ve sünnet ilkelerine uygunluk önemlidir.
Hadis:
“Ameller niyetlere göredir.”
(Buhârî, İman, 1)
→ Online ibadet ve yardımlarda niyet önemlidir.
5.3. Sağlık ve Fıkıh
Organ nakli ve kan bağışı: Hayatı kurtarma ve zarar vermeme prensipleriyle değerlendirilebilir.
İlaç ve tedavi: Helal kaynaklı olmalı; zorunlu durumlarda haram olan maddeler kullanılabilir.
Oruç ve sağlık: Hastalık durumunda oruç ertelenebilir, kaza veya fidye uygulanır.
Kaynaklar: Diyanet fetvaları, İmam Nevevî, İbn Âbidîn, modern fıkıh makaleleri
5.4. Çevre Bilinci ve İslam
İslam, doğa ve çevreye saygıyı emreder.
Atık yönetimi, israfı önleme, doğal kaynakları koruma ibadet ve sorumluluk olarak kabul edilir.
Kur’an-ı Kerîm:
“Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; temiz ve dengeli kullanın.”
(A’râf, 7/56)
5.5. Sosyal Medya ve Dijital Etik
Doğru bilgi paylaşımı: Yalan, iftira ve dedikodudan kaçınmak.
Mahremiyet ve güvenlik: Kendi ve başkalarının özel hayatına saygı.
Dijital ibadet ve sosyal fayda: Faydalı içerik paylaşmak, dini bilgiyi doğru kaynaklardan almak.
Hadis:
“Müslüman, diğer Müslümanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir.”
(Müslim, İman, 48)